Phòng khám mắt bệnh viện Lê Lợi – 69 Lê Thánh Tôn, Phường Bến Nghé, Quận 1, HCM
Ngưu Tất nghe tên thôi đã gợi tò mò — một vị thuốc cổ truyền thường nhắc đến trong Đông y nhưng ít người phân biệt rõ các loại và công dụng. Trong bài này mình sẽ cùng bạn khám phá: Ngưu Tất Bắc là gì, hình dáng cây như thế nào, khác biệt giữa Ngưu Tất Bắc và Ngưu Tất Nam ra sao; đặc biệt tìm hiểu Ngưu Tất Nam chữa bệnh gì và cách ngâm rượu sao cho đúng. Mình cũng sẽ giới thiệu hình ảnh minh họa, cùng hai dạng ít biết là Xuyên Ngưu Tất và Ngưu Tất Do, để bạn dễ nhận diện và sử dụng an toàn. Cùng bắt đầu nhé!
Ngưu Tất Bắc Là Gì
Ngưu Tất Bắc là một loài cây thảo có nguồn gốc ở vùng Đông Bắc Trung Quốc hoặc Nhật Bản, được thuần hóa nhiều ở hai nước này và hiện cũng được dùng ở Việt Nam. Cây còn có tên gọi dân gian như cỏ xước, hoài ngưu tất hay cỏ sướt, rễ phơi hay sấy khô dùng làm thuốc.
Theo y học cổ truyền, ngưu tất vị chua, đắng, tính bình, quy vào kinh Can và Thận. Dùng sống có tác dụng phá huyết, hành ứ, tiêu ung, lợi thấp; dạng đã chế như tẩm rượu hoặc tẩm muối rồi sấy khô thường để bổ can thận, ích khí, mạnh gân cốt và chữa tê thấp, đau mỏi mình mẩy.
Ngưu tất được coi là tốt cho xương khớp, hỗ trợ điều hòa kinh nguyệt, tan máu ứ và lợi tiểu. Tùy từng trường hợp thầy thuốc sẽ dùng rễ sống hay đã tẩm chế để đạt hiệu quả mong muốn, đặc biệt trong các chứng viêm khớp, đau lưng gối và rối loạn kinh nguyệt.
Cây Ngưu Tất Bắc
Ngưu tất Bắc, hay còn gọi là ngưu tất, hoài ngưu tất, cỏ xước, là loại cây thảo lâu năm. Thân cây cao khoảng 60–100cm (thỉnh thoảng tới 200cm), thân mảnh màu lục hoặc nâu tía. Rễ, hay củ, thường hình trụ, dài khoảng 20–30cm, được thu hái phơi hoặc sấy khô để dùng.
Theo y học cổ truyền, ngưu tất có vị chua, đắng, tính bình, không độc, vào hai kinh Can và Thận. Cây được dùng để hoạt huyết thông kinh, phá ứ, bổ can thận và mạnh gân cốt; thường chỉ định cho đau lưng, mỏi gối, thấp khớp, bế kinh hoặc kinh nguyệt không đều, và sau sinh bị ứ huyết.
Ngưu tất có thể dùng sống hoặc chế chín: dùng sống thường để tán ứ, chữa sưng họng, mụn nhọt, chấn thương tụ máu; chế chín để bổ gân cốt. Một số nghiên cứu và ghi chép cổ y (ví dụ tác giả Đoàn Thị Nhu) còn ghi nhận tác dụng hạ cholesterol và hạ huyết áp, nhưng cần tham khảo thêm nghiên cứu hiện đại.
Dùng phổ biến là rửa sạch, thái mỏng, sấy khô rồi sắc hoặc phối với vị thuốc khác. Nếu muốn dùng trị bệnh, tốt nhất xin tư vấn thầy thuốc chuyên môn để đảm bảo an toàn và đúng liều.
Ngưu Tất Bắc Và Nam
Ngưu tất (cỏ xước, hoài ngưu tất) là cây thảo mộc, rễ phơi hay sấy khô thường dùng chữa bệnh khớp và rối loạn kinh nguyệt. Theo Đông y, vị chua đắng, tính bình, quy vào kinh Can và Thận; có tác dụng hoạt huyết thông kinh, bổ can thận, mạnh gân cốt, trị đau lưng và mỏi gối.
Ngưu tất Bắc thường có rễ ngắn, lá xanh hơn, nguồn gốc từ Đông Bắc Trung Quốc và Nhật Bản, được thuần hóa nhiều. Ngưu tất Nam ở vùng khác thường được xử lý bằng tẩm rượu hoặc tẩm muối rồi sấy khô để tăng tác dụng bổ, chữa tê thấp, đau mình mẩy và các chứng viêm khớp.
Về công thức chữa kinh nguyệt không đều có thể dùng: Ngưu tất 10g, thục địa 20g, rễ nhàu 20g, mã đề 20g, táo nhân 10g, trạch tả 10g và hoa hòe 10g, một thang mỗi ngày. Dạng tươi còn dùng để hành ứ, trị sưng đau họng và mụn nhọt; khi dùng nên hỏi ý kiến thầy thuốc Đông y để phù hợp.
Cây Ngưu Tất Nam Chữa Bệnh Gì
Ngưu tất nam là một vị thuốc quen thuộc trong y học cổ truyền, thường được dùng để bổ can thận, hoạt huyết, điều hòa kinh nguyệt, trừ ứ và mạnh gân cơ. Dược liệu này còn có tác dụng lợi tiểu, chống viêm, giảm đau nên hay xuất hiện trong các bài thuốc cho xương khớp và rối loạn tuần hoàn.
Cụ thể, ngưu tất được dùng trong một số chứng như viêm cầu thận phù nề, đái ra máu, đái són, viêm bàng quang, viêm gan, vàng da và nước tiểu vàng sẫm. Ngoài ra nó còn hỗ trợ điều trị bế kinh, rong huyết, đau bụng kinh, bí tiểu và các rối loạn kinh nguyệt do ứ huyết.
Về cơ xương khớp, ngưu tất giúp giảm tê thấp, đau lưng, mỏi gối, đau khớp và đau toàn thân do phong hàn thấp. Người dân thường dùng ngưu tất sống (rửa, thái mỏng, phơi hoặc sấy) để tán ứ, hoạt huyết, lợi thấp; cũng có thể sắc lấy nước uống hoặc phối hợp với các vị thuốc khác.
Ngưu tất có vị đắng, chua, tính bình, quy kinh Can và Thận. Ví dụ dân gian: sắc 20g ngưu tất với 20g lá diễn, uống trong 5 ngày để trị sổ mũi, nghẹt mũi. Như mọi thuốc thảo dược, nên tham khảo thầy thuốc hoặc bác sĩ trước khi dùng, nhất là khi mang thai hoặc có rối loạn chảy máu.
Cách Ngâm Rượu Cây Ngưu Tất Nam
Ngưu tất (thường dùng rễ) theo Đông y có tác dụng bổ can, ích khí, giúp giảm tê thấp, đau mình mẩy, đau lưng và chân tay co quắp. Trước khi ngâm, rễ thường được sấy khô hoặc tẩm muối/rượu. Cách làm đơn giản: cho ngưu tất vào hũ thủy tinh sạch rồi đổ rượu mạnh sao cho ngập nguyên liệu, đậy kín và để nơi thoáng.
Công thức thông dụng là 50g ngưu tất kết hợp 50g mộc qua (đu đủ) với 500ml rượu trắng. Ngâm tối thiểu 1 tuần có thể dùng, nhưng sau 1 tháng tốt hơn; ngâm 3–6 tháng thường cho hiệu quả rõ rệt hơn. Liều tham khảo khi dùng rượu: uống 15–20ml mỗi tối; nếu dùng thuốc sắc thì liều ngưu tất khoảng 6–12g/lần.
Ngoài ra có thể tán ngưu tất trộn sinh địa với đậu đen rang, hấp rồi bọc vải ngâm rượu (ví dụ 1,5 lít) để làm rượu thuốc riêng. Khi dùng hãy thận trọng với rượu, tuân thủ liều, và hỏi ý kiến thầy thuốc hoặc bác sĩ y học cổ truyền nếu bạn có bệnh mạn tính, đang mang thai hoặc cho con bú.
Hình Ảnh Cây Ngưu Tất Nam
Hình ảnh cây ngưu tất nam thường thấy là một loài thân thảo mảnh, hơi vuông, mọc thẳng với nhiều đốt. Cây cao khoảng 60–110 cm, đôi khi đến 2 m; thân có màu lục hoặc nâu tía, ở các đốt phình lên như “đầu gối” nên dễ nhận ra, lá mọc xen kẽ và nhỏ gọn.
Theo y học cổ truyền, ngưu tất có vị chua, đắng và tính bình, vào hai kinh can và thận. Dược liệu thường dùng rễ phơi hay sấy khô để trị đau lưng, đau gối, viêm khớp, ứ huyết sau sinh, đau bụng và rối loạn kinh nguyệt; còn có tác dụng tiêu viêm, lợi tiểu và bổ thận.
Ngưu tất còn gọi là cỏ xước hay hoài ngưu tất, thuộc họ rau dền (Achyranthes), thường nhầm lẫn giữa vài loài như A. bidentata và A. aspera. Cây này đã được sử dụng lâu đời trong dân gian, không chỉ cho bệnh xương khớp mà còn hỗ trợ một số vấn đề mạn tính khác như huyết áp và mỡ máu.
Hình Ảnh Cây Ngưu Tất Bắc
Nhìn vào hình ảnh cây Ngưu Tất Bắc, dễ nhận ra đây là loài thân thảo sống lâu năm, cao khoảng 60–100 cm, đôi khi tới 1,5–2 m. Thân mảnh, hơi vuông, màu lục hoặc nâu tía, các đốt phình lên như đầu gối con trâu; lá mọc xen kẽ, cây thuộc họ rau dền.
Rễ thuôn trụ, thường được cắt ngắn, đường kính chỉ 0,3–0,8 cm, vỏ màu nâu nhăn nheo, thể chất dẻo và tỏa mùi thơm đặc trưng của Ngưu tất. Rễ phơi hoặc sấy khô là phần dùng làm thuốc; cây còn được gọi là cỏ xước hay hoài ngưu tất.
Thạc sĩ, Bác sĩ Dư Thị Cẩm Quỳnh cho biết Ngưu tất vị chua, đắng, tính bình, quy vào hai kinh can và thận. Thuốc có tác dụng phá huyết, hành ứ (dạng sống), tiêu viêm, lợi tiểu, bổ can thận, mạnh gân cốt, thường dùng cho đau lưng gối, viêm khớp, đau bụng và kinh nguyệt khó.
Tóm lại, Ngưu Tất không chỉ là một vị thuốc quý với nhiều chủng loại—Ngưu Tất Bắc, Ngưu Tất Nam, Xuyên Ngưu Tất hay Ngưu Tất Do—mà còn mang đa dạng công dụng từ giảm đau, chống viêm đến bổ thận, kích thích lưu thông huyết mạch. Việc phân biệt từng loại, biết cách nhận diện qua hình ảnh và ngâm rượu đúng cách sẽ giúp bạn tận dụng hiệu quả mà vẫn an toàn. Nhớ luôn chọn nguồn sạch, dùng đúng liều và tham vấn thầy thuốc khi cần. Hy vọng bài viết giúp bạn hiểu rõ hơn và tự tin hơn khi gặp hoặc sử dụng Ngưu Tất.
